گام چیست؟
در موسیقی غربی درمجموع ۱۲ نت وجود دارد که برای ساخت یک قطعه موسیقی میتوان از آنها استفاده کرد. این نتها عبارتاند از: دو (۱) | دو دیز (۲) | رِ (۳) | رِ دیز (۴) | می (۵) | فا (۶) | فا دیز (۷) | سل (۸) | سل دیز (۹) | لا (۱۰) | لا دیز (۱۱) | سی (۱۲). توجه به این نکته ضروری است که در هنگام ساخت یک قطعه موسیقی، مجاز نیستیم که از تمامی این نتها استفاده کنیم! درواقع، تنها میتوانیم از تعدادی (۷ تا) از این نتها، آنهم در قالب یک الگوی استاندارد مشخص، استفاده کنیم؛ که این الگوها در موسیقی غربی، توسط گامها تعیین میشوند (مثل گام ماژور و مینور). همچنین در موسیقی ملی خودمان نیز هفت دستگاه موسیقی (شور، ماهور، سهگاه، چهارگاه، راست پنجگاه، نوا و همایون) این الگوها را مشخص میکنند.آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
آموزش گام در موسیقی
تا اینجا متوجه شدیم که در موسیقی غربی، این گام است که نتهای مُجاز برای ساخت یک قطعه موسیقی را مشخص میکند. استفاده غیرمجاز از نتها باعث به وجود آمدن حس فالش در موسیقی میشود. در حقیقت هر شنوندهای که هیچ اطلاعاتی از موسیقی ندارد هم میتواند فالش بودن یک قطعه را با گوش خود تشخیص دهد؛ یعنی میتواند بفهمد که این نت در این قسمت از قطعه موسیقی، بهاشتباه خوانده یا نواخته شده است. یا به تعبیری دیگر، استفاده از این نت در این گام، غیرمجاز بوده (شامل هفت نت تعیینشده نبوده) و حس ناخوشایندی ایجاد کرده است. الگوهای گامها، بر پایه حس شنوایی انسان به وجود آمدهاند و بهرهگیری از آنها در یک قطعه موسیقایی باعث میشود که احساس ناخوشایند در شنونده به وجود نیاید. لازم به ذکر است، تعریفی که از گام در کتب مختلف ارائهشده، عبارت است از مجموعه نتهای یک اکتاو که بهصورت پیدرپی و با فاصلههای معین به دنبال هم قرار میگیرند. در ادامه مقاله، به آموزش گام در موسیقی به زبان ساده خواهیم پرداخت.
خرید کتاب آموزش گام، فاصله و آکورد در موسیقی
۴۹۰,۰۰۰ تومان
۵۹۰,۰۰۰ تومان
انواع گام در موسیقی غربی
بهطورکلی، در موسیقی غربی دو نوع گام وجود دارد (شکل ۱):
- گام کروماتیک
- گام دیاتونیک
که زیرمجموعههای گام دیاتونیک شامل گامهای: ماژور، مینور و مدهای کلیسایی میشوند. همچنین، گام مینور نیز به “مینور تئوریک، مینور هارمونیک و مینور ملودیک” تقسیم میشود.آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
شکل ۱: انواع گام در موسیقی غربی.
نکته: در اینجا، به دلیل اهمیت زیاد گامهای “ماژور“ و “مینور تئوریک“ به شرح کامل آنها خواهیم پرداخت و از توضیح سایر گامها (برای اجتناب از پیچیدگی ذهن هنرآموز و همچنین کاربرد بسیار کم آنها) خودداری کردهایم.
گام ماژور
در قسمت قبل گفتیم که هرگام، الگویی داشته که بهوسیلهی آن، نتهای ۱۲ گانه را محدود به هفت نت میکند، یا به تعبیری دیگر، نتهای مجاز و غیرمجاز در آن گام را مشخص کند. در شکل ۲، الگوی گام ماژور را مشاهده میکنید.آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
شکل ۲: الگوی گام ماژور.
تفسیر الگو:آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
اگر از هر نت دلخواهی (یکی از ۱۲ نت) شروع کرده و این الگو را بر روی آن پیادهسازی کنیم:
مرحله اول: اسم گام مطابق فرو زیر، مشخص میشود.
مرحله دوم: هفت نت مجاز در آن گام، به ترتیب زیر مشخص میشوند.
نت اول گام: نت پایهای که گام را از آن نت شروع کردیم.
نت دوم گام: به فاصله یک پرده از نت اول.
نت سوم گام: به فاصله یک پرده از نت دوم.
نت چهارم گام: به فاصله نیم پرده از نت سوم.
نت پنجم گام: به فاصله یک پرده از نت چهارم.
نت ششم گام: به فاصله یک پرده از نت پنجم.
نت هفتم گام: به فاصله یک پرده از نت ششم.
* نت اکتاو: به فاصله نیم پرده از نت هفتم (که همان نت اول گام شده و تکراری است). آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
نکته: این الگو را از هر ۱۲ نت موجود بر روی کلاویههای پیانو میتوان شروع کرد، پس درمجموع ۱۲ گام ماژور وجود دارد که عبارتاند از:
۱- گام دو ماژور (C) ۲- گام دو دیز (رِ بمل) ماژور (C#/Db) ۳- گام رِ ماژور (D) ۴- گام می بمل ماژور (Eb) ۵- گام می ماژور (E) ۶- گام فا ماژور (F) ۷- گام فا دیز (سل بمل) ماژور (F#/Gb) ۸- گام سل ماژور (G) ۹- گام لا بمل ماژور (Ab) ۱۰- گام لا ماژور (A) ۱۱-گام سی بمل ماژور (Bb) ۱۲- گام دو بمل (سی) ماژور (Cb/B)
نکته: همانطور که ملاحظه کردید، برای نشان دادن گام ماژور، نیازی به قرار دادن علامت خاصی در کنار نت پایه وجود ندارد.
نکته: اگر به نام گامها دقت کنید، بعضی از گامها دارای دو اسم هستند مانند گامهای “دو دیز (رِ بمل) ماژور، گام فا دیز (سل بمل) ماژور، گام دو بمل (سی) ماژور”. در موسیقی به اینگونه گامها که دارای صدای یکسان با اسمهای متفاوت هستند، گامهای “همصدا یا آنارمُنیک” میگویند.
معرفی دوره و کتاب "تئوری موسیقی کاربردی"
درجات گام ماژور
به شکل ۳، نگاه کنید. به هر یک از نتهای پیاپی که مجموعاً یک گام را تشکیل دادهاند، “درجه” گفته میشود؛آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
شکل ۳: درجات گام ماژور.
بنابراین، هر گام ماژور، دارای هشت درجه است که به سه صورت زیر میتوان آنها را نمایش داد:
۱- با استفاده از اعداد رومی: VII, VIII،VI ،V ،IV ،III ،II ، I (به شکل ۴ توجه کنید).
۲- با استفاده از اعداد (۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸) یا نام اعداد (یکم، دوم، سوم، چهارم، پنجم، ششم، هفتم، هشتم).
۳- با استفاده از نامشان: پایه، روپایه، میانی، زیرنمایان، نمایان، رونمایان، محسوس، هنگام.
شکل ۴: درجات گام ماژور (اعداد رومی).
توضیح کامل تمامی گامهای ماژور (برای مشاهده توضیح هر کدام، بر روی آن کلیک کنید).آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
- توضیح کامل گام C (دو ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام G (سل ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام D (رِ ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام A (لا ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام E (می ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام B (سی ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام #F (فا دیز ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام #C (دو دیز ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام F (فا ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Bb (سی بمل ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Eb (می بمل ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Ab (لا بمل ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Db (رِ بمل ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Gb (سل بمل ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Cb (دو بمل ماژور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
خلاصه گامهای ماژور
در جدول ۱، تمامی گامهای ماژور و اطلاعات مرتبط به آنها، نوشته شده است (حفظ کردن این جدول الزامی است).
جدول ۱: خلاصه گام ماژور.
اسم گام | شکل سرکلید | علائم سرکلید |
C (دو ماژور) |  | —– |
G (سل ماژور) |  | #F |
D (رِ ماژور) |  | #F# / C |
A (لا ماژور) |  | #F# / C# / G |
E (می ماژور) |  | #F# / C# / G# / D |
B (سی ماژور) |  | #F# / C# / G# / D# / A |
F# (فا دیز ماژور) |  | #F# / C# / G# / D# / A# / E |
C# (دو دیز ماژور) |  | #F# / C# / G# / D# / A# / E# /B |
F (فا ماژور) |  | Bb |
Bb (سی بمل ماژور) |  | Bb / Eb |
Eb (می بمل ماژور) |  | Bb / Eb / Ab |
Ab (لا بمل ماژور) |  | Bb / Eb / Ab / Db |
Db (رِ بمل ماژور) |  | Bb / Eb / Ab / Db / Gb |
Gb (سل بمل ماژور) |  | Bb / Eb / Ab / Db / Gb / Cb |
Cb (دو بمل ماژور) |  | Bb / Eb / Ab / Db / Gb / Cb / Fb |
گام مینور
گام مینور نیز همانند گام ماژور، الگویی داشته که بهوسیلهی آن، نتهای ۱۲ گانه را محدود به هفت نت میکند، یا به تعبیری دیگر، نتهای مجاز و غیرمجاز در آن گام را مشخص کند. در شکل ۵، الگوی گام مینور را مشاهده میکنید.آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
شکل ۵: الگوی گام مینور.
تفسیر الگو:
اگر از هر نت دلخواهی (یکی از ۱۲ نت) شروع کرده و این الگو را بر روی آن پیادهسازی کنیم:
مرحله اول: اسم گام، بدین صورت مشخص میشود:آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
مرحله دوم: هفت نت مجاز در آن گام، به ترتیب زیر مشخص میشوند:
نت اول گام (I): نت پایهای که گام را از آن نت شروع کردیم.
نت دوم گام (II): به فاصله یک پرده از نت اول.
نت سوم گام (III): به فاصله نیم پرده از نت دوم.
نت چهارم گام (IV): به فاصله یک پرده از نت سوم.
نت پنجم گام (V): به فاصله یک پرده از نت چهارم.
نت ششم گام (VI): به فاصله نیم پرده از نت پنجم.
نت هفتم گام (VII): به فاصله یک پرده از نت ششم.
* نت اکتاو (VIII): به فاصله یک پرده از نت هفتم (که همان نت اول گام شده و تکراری است).
نکته: این الگو را از هر ۱۲ نت موجود بر روی کلاویههای پیانو میتوان شروع کرد، پس درمجموع ۱۲ گام مینور وجود دارد که عبارتاند از:
۱- گام دو مینور (Cm) ۲- گام دو دیز مینور (C#m) ۳- گام رِ مینور (Dm) ۴- گام ر دیز (می بمل) مینور (D#m/Ebm) ۵- گام می مینور (Em) ۶- گام فا مینور (Fm) ۷- گام فا دیز مینور (F#m) ۸- گام سل مینور (Gm) ۹- گام سل دیز (لا بمل) مینور (G#m/Abm) ۱۰- گام لا مینور (Am) ۱۱-گام لا دیز (سی بمل) مینور (A#m/Bbm) ۱۲- گام سی مینور (Bm).
نکته: همانطور که ملاحظه کردید، برای نشان دادن گام مینور، یک “m” در کنار حروف انگلیسی بزرگ، قرار میدهند.
نکته: اگر به نام گامها دقت کنید، بعضی از گامها دارای دو اسم هستند مانند گامهای “رِ دیز (می بمل) مینور (D#m/Ebm)، سل دیز (لا بمل) مینور (G#m/Abm) و لا دیز (سی بمل) مینور (A#m/Bbm)”. در موسیقی به اینگونه گامها که دارای صدای یکسان با اسمهای متفاوت هستند، گامهای “همصدا یا آنارمُنیک” میگویند.
درجات گام مینور
هر گام مینور (همانند گام ماژور) دارای هشت درجه است که به سه صورت زیر میتوان آنها را نمایش داد:
۱- با استفاده از اعداد رومی: VII, VIII،VI ،V ،IV ،III ،II ، I (به شکل ۶ توجه کنید).
۲- با استفاده از اعداد (۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸) یا نام اعداد (یکم، دوم، سوم، چهارم، پنجم، ششم، هفتم، هشتم).
۳- با استفاده از نامشان: پایه، روپایه، میانی، زیرنمایان، نمایان، رونمایان، محسوس، هنگام.
شکل ۶: درجات گام مینور.
توضیح کامل تمامی گامهای مینور (برای مشاهده توضیح هر کدام، بر روی آن کلیک کنید).آموزش گام در موسیقی به زبان ساده
- توضیح کامل گام Am (لا مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Em (می مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Bm (سی مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام F#m (فا دیز مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام C#m (دو دیز مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام G#m (سل دیز مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام D#m (رِ دیز مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام A#m (لا دیز مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Dm (رِ مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Gm (سل مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Cm (دو مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Fm (فا مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Bbm (سی بمل مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Ebm (می بمل مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
- توضیح کامل گام Abm (لا بمل مینور) و نتهای مجاز در این گام + همراه با کلیپ آموزشی.
خلاصه گامهای مینور و ماژور
در جدول ۲، خلاصهای از گامهای مینور و ماژور نسبی آنها نوشته شده است (حفظ کردن این جدول، الزامی است).
جدول ۲: خلاصه گامهای مینور و ماژور.
گام مینور | گام ماژور | شکل سرکلید | علائم سرکلید |
Am (لا مینور) | C (دو ماژور) | | —– |
Em (می مینور) | G (سل ماژور) | | #F |
Bm (سی مینور) | D (رِ ماژر) | | #F# / C |
F#m (فا دیز مینور) | A (لا ماژور) | | #F# / C# / G |
C#m (دو دیز مینور) | E (می ماژور) | | #F# / C# / G# / D |
G#m (سل دیز مینور) | B (سی ماژور) | | #F# / C# / G# / D# / A |
D#m (رِ دیز مینور) | F# (فا دیز ماژور) | | #F# / C# / G# / D# / A# / E |
A#m (لا دیز مینور) | C# (دو دیز ماژور) | | F# / C# / G# / D# / A# / E# / B# |
Dm (رِ مینور) | F (فا ماژور) | | Bb |
Gm (سل مینور) | Bb (سی بمل ماژور) | | Bb/ Eb |
Cm (دو مینور) | Eb (می بمل ماژور) | | Bb/ Eb / Ab |
Fm (فا مینور) | Ab (لا بمل ماژور) | | Bb/ Eb / Ab / Db |
Bbm (سی بمل مینور) | Db (رِ بمل ماژور) | | Bb/ Eb / Ab / Db / Gb |
Ebm (می بمل مینور) | Gb (سل بمل ماژور) | | Bb/ Eb / Ab / Db / Gb / Cb |
Abm (لا بمل مینور) | Cb (دو بمل ماژور) | | Bb/ Eb / Ab / Db / Gb / Cb / Fb |
دایره پنجم در موسیقی
خلاصه مطالبی که در جدول ۲، ذکر شده است را در شکل ۷، میبینید که به آن دایره پنجمها گفته میشود. اگر بر روی این دایره بهطور ساعتگرد حرکت کنیم، هر گام جدید، با درجه پنجم گام پیش از خود آغاز شده (نام گذاری “دایره پنجمها” نیز بهدلیل همین موضوع است) و یک دیز به سرکلید این گام اضافه میشود و اگر در دایره به طور پادساعتگرد حرکت کنیم، گام بهدستآمده با درجه چهارم گام قبلی آغاز شده و یک بمل به آن اضافه خواهد شد (توصیه میشود که هنرجو، این شکل بسیار مهم را چاپ کرده و در مکانی مناسب بچسباند).
شکل ۷: دایره پنجمها در موسیقی.
تشخیص گام از روی سرکلید
در گامهای دیز دار: اگر به نت آخرِ سرکلید، نیم پرده اضافه کنیم، اسم گام به دست میآید. بهعنوان مثال:
در این سرکلید، نت آخر D# (رِ دیز) است، اگر این نت را نیم پرده زیرتر کنیم به نت E (می) میرسیم؛ بنابراین، اسم این گام “می ماژور” است.
در گامهای بمل دار: نت قبل از نت آخر، اسم گام را مشخص میکند. بهعنوان مثال: در این سرکلید، نت قبل از نت آخر Ab (لا بمل) است، بنابراین، اسم گام لا بمل ماژور است.
