معرفی دستگاه همایون
دستگاه همایون یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است که دارای حسی مجلل، شاهانه، باشکوه، حزین و درعینحال امیدبخش و عرفانی است. همایون، نه کاملاً شاد است (مانند ماهور) و نه صرفاً غمگین (مانند شور). حالتی بینابینی دارد؛ حزنی اشرافی، عمیق، متفکرانه و گاهی باوقار را القا میکند. نام “همایون” به معنای مبارک و فرخنده است. همایون به دلیل فواصل خاص و حالت دراماتیک خود، در آوازها و تصنیفهایی با مضامین جدی و عرفانی کاربرد فراوان دارد. آواز مهم بیات اصفهان از دستگاه همایون منشعب میشود.
الگوی صوتی (فواصل و دانگها) دستگاه همایون
در شکل زیر، الگوی فواصل (پردهبندی) دستگاه همایون در موسیقی ایرانی، نمایش داده شده است. این الگو، که ویژگی اصلی دستگاه همایون است، شامل دو دانگ بوده و فواصل دقیق بین نتهای آن، در صفحه بعد مشخص شده است.
سهربع پرده – یک پرده و ربع پرده (پنج ربع پرده) – نیمپرده – یک پرده – نیمپرده – یک پرده – یک پرده
شکل: پردهبندی (الگوی فواصل) دستگاه همایون.
اگر همایون را در مایه “لا” اجرا کنیم، یعنی نت پایه (تونیک) “لا” باشد، نتهای اصلی تشکیلدهنده گام آن به شرح زیر خواهد بود:
دانگ اول: لا – سی کُرُن – دو دیز – ر
دانگ دوم: می – فا – سل – لا
گوشههای اصلی و مهم دستگاه همایون
درآمد (نت شاهد: درجه اول گام همایون)
درآمد همایون، اساس این دستگاه است و ملودی بیشتر حول نت پایه (درجه اول) گام همایون میچرخد و به آن برمیگردد. این نت، حسِ شکوه و وقارِ همایون را به دستگاه میبخشد. در درآمد، معمولاً از نتهای بمتر شروع میشود و بهتدریج به نت شاهد اصلی میرسد.
چکاوک (نت شاهد: درجه دوم گام همایون)
چکاوک یکی از گوشههای زیبا و مهم در دستگاه همایون است. نت شاهد آن بر درجه دوم گام همایون قرار میگیرد. در چکاوک، ملودی حالتی پرسشگر دارد و به سمت اوج میرود. حرکت نغمات در این گوشه اغلب سیال و روان است و از نت دوم گام، بهعنوان مرکزیت، استفاده میشود.
بیداد (نت شاهد: درجه پنجم گام همایون)
بیداد را میتوان اوجِ عاطفی و حزین همایون دانست. این گوشه از مهمترین و شناختهشدهترین بخشهای دستگاه همایون است. نت شاهد آن بر درجه پنجم گام همایون قرار دارد و حال و هوایی غمگین و سوزناک دارد. بیداد به دلیل قدرت بیان و تأثیرگذاری فراوانش، بسیار موردتوجه خوانندگان و نوازندگان است. لحن و فرودهای خاص این گوشه، آن را بسیار متمایز میکند.
عشاق (نت شاهد: درجه پنجم گام همایون)
عشاق در دستگاه همایون نیز، مانند بیداد، بر درجه پنجم گام همایون استوار است. اما تفاوت اصلی عشاق با بیداد در ماهیت و سیر ملودیک آن است. عشاق در همایون، معمولاً پردهگردانی به دستگاههای دیگر، بهخصوص نوا و شور را در خود نهفته دارد. این گوشه، اوجی بسیار پرشکوه و گاه حماسی است و با استفاده از فواصل و تحریرهای خاص، فضایی متفاوت از بیداد را ایجاد میکند. پس از عشاق، اغلب فرود به همایون اصلی صورت میگیرد.
معرفی کتاب شناخت دستگاههای موسیقی ایرانی به زبان ساده"
خرید کتاب شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی به زبان ساده
۵۳۵,۰۰۰ تومان
۵۹۰,۰۰۰ تومان
تصنیفهای معروف در دستگاه همایون
در این بخش، مجموعهای از تصنیفهای برجسته و محبوب که در دستگاه همایون اجرا شدهاند، گردآوری شده است. با گوش سپردن دقیق به این آثار و مقایسه آنها با یکدیگر، میتوانید با فضا و ماهیت دستگاه همایون آشنا شوید. همچنین، با تمرین و تکرار مداوم این آثار، در مدت کوتاهی قادر خواهید بود تصنیفهای دیگری که در این دستگاه اجرا شده است را تشخیص دهید.
مشخصات آهنگ «پری کجایی» | ||
شاعر: بیژن ترقی | آهنگساز: همایون خرم | دستگاه: همایون |
شبی که آواز نی تو شنیدم، چو آهوی تشنه پی تو دویدم دوان دوان تا لب چشمه رسیدم، نشانهای از نی و نغمه ندیدم تو ای پری کجایی که رخ نمینمایی، از آن بهشت پنهان دری نمیگشایی من همه جا پی تو گشتهام، از مَه و مِهر نشان گرفتهام بوی تو را ز گل شنیدهام، دامن گل از آن گرفتهام تو ای پری کجایی که رخ نمینمایی، از آن بهشت پنهان دری نمیگشایی دل من سرگشته تو، نفسم آغشته تو، به باغ رویاها، چو گلت گویم در این شب یلدا ز پیات پویم، به خواب و بیداری سخنت گویم، تو ای پری کجایی مه و ستاره درد من میدانند، که همچو من پی تو سرگردانند شبی کنار چشمه پیدا شو، میان اشک من چو گل وا شو تو ای پری کجایی که رخ نمینمایی، از آن بهشت پنهان دری نمیگشایی | ||
دانلود تصنیف پری کجایی
مشخصات آهنگ «شد خزان» | ||
شاعر: رهی معیری | آهنگساز: جواد بدیعزاده | دستگاه: همایون |
شد خزان گلشنِ آشنایى * باز هم آتش به جان زد، جدایى عمرِ من اى گل طى شد بهرِ تو، وز تو ندیدم جز بد عهدى و بى وفایى با تو وفا کردم تا به تنم جان بود * عشق و وفادارى با تو چه دارد سود آفتِ خرمنِ مهر و وفایى * نوگلِ گلشنِ جور و جفایى * از دلِ سنگت آه دلم از غم، خونین است * روشِ بختم، این است از جامِ غم، مستم * دشمن می پرستم تا هستم تو و مست از مى به چمن * چون گل خندان از مستى بر گریهی من با دگران در گلشن، نوشى مى * من ز فراغت ناله کنم تا کى تو و نى چون ناله کشیدنها * من و چون گل، جامه دریدنها * ز رقیبان خوارى دیدنها دلم از غم، خون کردى * چه بگویم چون کردى * دردم افزون کردى برو اى از مهر و وفا عارى * برو اى عارى ز وفادارى * بشکستى چون زلفت عهدِ مرا دریغ و درد از عمرم که در وفایت شد طى * ستم به یاران تا چند؟ جفا به عاشق تا کى؟ نمیکنی اى گل یک دم یادم * که همچو اشک از چشمت افتادم تا کى بى تو بود از غم، خون دلِ من؟ آه از دلِ تو گر چه ز محنت؛ خوارم کردى * با غم و حسرت، یارم کردى مهر تو دارم باز * بکن اى گل با من؛ هر چه توانى، ناز* کز عشقت میسوزم | ||
دانلود تصنیف شد خزان
مشخصات آهنگ «کاروان شهید» | ||
شاعر: محمد ذکایی | آهنگساز: محمدرضا لطفی | دستگاه: همایون |
میگذرد کاروان، روی گل ارغوان * قافلهسالار آن، سرو شهید جوان در غم این عاشقان، چشم فلک خونفشان * داغ جدایی به دل، آتش حسرت به جان خورشیدی تابیدی، ای شهید * در دلها جاویدی، ای شهید میگرید در سوگت، آسمان * میسوزد از داغت، شمع جان چون روید لاله از خاک تو * یاد آرم از جان، پاک تو بنگر چون شد، دلها * خون شد، زین آتشها از موج خون، شد لالهگون، دشت و صحرا زین درد و غم، گرید عالم، ای شهید ما از این ماتم، خون میگریم ای یاران، ای یاران، سوزم از داغ غمی داغ ظلم و ستمی خون هر جانباز، میدهد آواز، جان فدای وطنم، خاک ایران کفنم ای دریغا، لاله ما گشته گلگون، خفته در خون | ||
دانلود تصنیف کاروان شهید
مشخصات آهنگ «صبح خندان» | ||
شاعر: بیژن ترقی | آهنگساز: مهیار فیروزبخت | دستگاه: همایون |
صبح خندان ز کجا آمدهای، که چنین عقده گشا آمدهای | ||
دانلود تصنیف صبح خندان
مشخصات آهنگ «یاد باد» | ||
شاعر: حافظ | آهنگساز: پرویز مشکاتیان | دستگاه: همایون |
روز وصل دوستداران یاد باد * یاد باد آن روزگاران یاد باد کامم از تلخی غم چون زهر گشت * بانگ نوش شادخواران یاد باد گرچه یاران فارغند از یاد من * از من ایشان را هزاران یاد باد مبتلا گشتم در این بند و بلا * کوشش آن حقگذاران یاد باد گرچه صد رود است از چشمم روان * زنده رود باغکاران یاد باد | ||
