معرفی دستگاه ماهور
دستگاه ماهور یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است که از لحاظ فواصل و حس، بسیار نزدیک به گام ماژور غربی (Major) است. به همین دلیل، دارای حسی شاد، پرشور، حماسی، باوقار و منطقی است. ماهور به دلیل گستردگی ملودی و تنوع گوشهها، بسیار موردتوجه نوازندگان و آهنگسازان قرار دارد و در آن قابلیت آهنگسازی شاد فراوان است. یکی از ویژگیهای منحصربهفرد ماهور، قابلیت مدگردانی (تغییر دستگاه) به سایر دستگاهها و آوازهاست. نوازندگان و خوانندگان ماهر میتوانند از دل ماهور به دستگاههایی مثل سهگاه، چهارگاه یا حتی آواز ابوعطا و بیات ترک راه پیدا کنن و دوباره به ماهور برگردند. این انعطافپذیری فوقالعاده، وسعت اجرایی ماهور را دوچندان میکند.
الگوی صوتی (فواصل و دانگها) دستگاه ماهور
در شکل زیر، الگوی فواصل (پردهبندی) دستگاه ماهور در موسیقی ایرانی، نمایش داده شده است. این الگو، که ویژگی اصلی دستگاه ماهور است، شامل دو دانگ است و فواصل دقیق بین نتهای آن به این ترتیب است:
پرده (1) – پرده (1) – نیمپرده (1/2) – پرده (1) – پرده (1) – پرده (1) – نیمپرده (1/2)
شکل: پردهبندی (الگوی فواصل) دستگاه ماهور.
ماهور معمولاً از نت دو (C) آغاز میشود و فواصل آن کاملاً مشابه گام ماژور است. دانگ اول: دو – ر – می – فا دانگ دوم: سُل – لا – سی – دو. این فواصل، حس شادابی و استحکام ماهور را ایجاد میکنند.
نکته: در این الگو، تنها فواصل پرده (دو نیمپرده) و نیمپرده وجود دارد. برخلاف دستگاههایی مانند شور که دارای ربع پرده (کُرن یا سُری) هستند، ماهور از فواصل بینابینی استفاده نمیکند. همین ویژگی باعث میشود که ماهور حسی روشنتر، شادتر و باثباتتر داشته باشد و برای گوش غربی آشناتر باشد.
گوشههای اصلی و مهم دستگاه ماهور
باوجود تفاوتها در ردیفهای مختلف، یک سری گوشهها در دستگاه ماهور از اهمیت بسیار بالایی برخوردارند و هسته اصلی این دستگاه را تشکیل میدهند. این گوشهها در اغلب ردیفها با نامهای مشابه و ویژگیهای موسیقایی تقریباً یکسانی وجود دارند. این گوشهها، ستون فقرات دستگاه ماهور را تشکیل میدهند و هر نوازنده یا خواننده ایرانی، برای تسلط بر ماهور، باید این گوشههای اصلی را بهخوبی فراگیرد.
درآمد (نت شاهد: درجه اول گام ماهور)
درامد در دستگاه ماهور، بخش آغازین و معرفیکننده این دستگاه است. ماهور دستگاهی است با فضایی شاد و باوقار که حسی از گستردگی، صلابت و عظمت را القا میکند. درآمد ماهور معمولاً با تحریرهای شاد و روان آغاز میشود و شنونده را برای ورود به فضای وسیع و پرشور این دستگاه آماده میسازد.
آذربایجانی (نت شاهد: درجه اول گام ماهور)
این گوشه در ماهور، نغمهای است که از موسیقی آذربایجان الهامگرفته و فضای آن را تداعی میکند. معمولاً دارای تحریرهای پرشور و سریع است و حس و حالی پرتحرک و گاهی حماسی دارد. گاهی از آن با نام مُحَیری نیز یاد میشود.
داد (نت شاهد: درجه دوم گام ماهور)
گوشه داد در ماهور، از گوشههای مهم و پرکاربرد است. این گوشه معمولاً فضایی آرامتر و تأملی دارد و در آن بهنوعی، آوازخوان به حالت سؤال یا بیان مطلبی میپردازد. ملودیهای داد میتوانند حس گفتوگو یا بیان یک حقیقت را منتقل کنند.
حصار (نت شاهد: درجه پنجم گام ماهور)
در ماهور، یکی از گوشههای اوجگیرنده و باشکوه است. این گوشه از نظر ملودیک، حالتی قوی و گاهی حماسی دارد و میتواند شور و هیجان خاصی به آواز ببخشد. تحریرهای حصار معمولاً محکم و باصلابت اجرا میشوند.
فیلی (نت شاهد: درجه پنجم گام ماهور)
گوشه فیلی در ماهور، غالباً پس از حصار میآید و بهنوعی ادامه و گسترش آن محسوب میشود، اما با فضایی کمی متفاوت. فیلی نیز اوجگیرنده است و میتواند بر شور و هیجان حاصل از حصار بیفزاید.
حربی (نت شاهد: درجه پنجم گام ماهور)
گوشه حربی در ماهور، همانطور که از نامش پیداست، فضایی پرشور، رزمی و حماسی دارد. این گوشه معمولاً با ریتمی تند و تحریرهای قوی و پرصلابت اجرا میشود و حس مبارزه، قدرت و شهامت را القا میکند.
شکسته (نت شاهد: درجه ششم گام ماهور)
گوشه شکسته در ماهور، فضایی حزنانگیزتر و تأملی دارد و میتواند حالتی از اندوه یا حزن ملیح را منتقل کند. این گوشه معمولاً با فرودهای آرام و تحریرهای سوزناک اجرا میشود و به آواز عمق احساسی میبخشد. کاربرد شکسته در ماهور بهگونهای است که از فضای شاد ماهور به سمت حزن متمایل میشود و سپس میتواند دوباره به فضای ماهور بازگردد.
دلکش (نت شاهد: درجه هفتم گام ماهور)
یکی از گوشههای بسیار مهم، زیبا و پرکاربرد در دستگاه ماهور است. دلکش از نظر ملودیک بسیار غنی است و حالتی شورانگیز و دلنشین دارد. این گوشه امکان اوجگیریهای زیبا و تحریرهای پیچیده و پرشور را فراهم میکند و یکی از زیباترین بخشهای دستگاه ماهور به شمار میرود.
قرچه (نت شاهد: درجه چهارم گام ماهور)
گوشه قرچه در ماهور، فضایی بینابین و پر معنی دارد. این گوشه میتواند حالتی از سؤال، تأمل یا حتی جدال را تداعی کند. ملودیهای قرچه اغلب دارای گردشهای خاص و فکر شده هستند.
رضوی (نت شاهد: درجه پنجم گام ماهور)
در ماهور، اغلب پس از قرچه میآید و بهنوعی ادامه و گسترش آن محسوب میشود. رضوی معمولاً فضایی آرامتر و باوقار دارد که میتواند بهنوعی فرود و رسیدن به آرامش پس از پیچیدگیهای قرچه باشد.
عراق (اوج گام ماهور، گاهی خارج از گام اصلی)
گوشه عراق در ماهور، از گوشههای پایانی و باشکوه است. عراق فضایی وسیع، باعظمت و گاهی حماسی دارد که میتواند اوجگیریهای بسیار زیبا و قدرتمندی را در ماهور به وجود آورد. این گوشه اغلب برای فرودهای نهایی و باشکوه در ماهور به کار میرود.
معرفی کتاب شناخت دستگاههای موسیقی ایرانی به زبان ساده"
خرید کتاب شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی به زبان ساده
۵۳۵,۰۰۰ تومان
۵۹۰,۰۰۰ تومان
تصنیفهای معروف در دستگاه ماهور
در این بخش، مجموعهای از تصنیفهای برجسته و محبوب که در دستگاه ماهور اجرا شدهاند، گردآوری شده است. با گوش سپردن دقیق به این آثار و مقایسه آنها با یکدیگر، میتوانید با فضا و ماهیت دستگاه ماهور آشنا شوید. همچنین، با تمرین و تکرار مداوم این آثار، در مدت کوتاهی قادر خواهید بود تصنیفهای دیگری که در این دستگاه اجرا شده است را تشخیص دهید.
مشخصات آهنگ «مرغ سحر» | ||
شاعر: ملکالشعرای بهار | آهنگساز: مرتضی نی داوود | دستگاه: ماهور |
مرغ سحر ناله سر کن، داغ مرا تازهتر کن، ز آه شرربار این قفس را، بر شکن و زیر و زبر کن بلبل پر بسته ز کنج قفس درآ، نغمه آزادی نوع بشر سرا نوبهار است، گل به بار است، ابر چشمم ژاله بار است | ||
دانلود تصنیف مرغ سحر
مشخصات آهنگ «ز دست محبوب» | ||
شاعر: غلامرضا خان | آهنگساز: غلامرضا مینباشیان | دستگاه: ماهور |
ز دست محبوب ندانم چون کنم * وز هجر رویش دیده جیحون کنم | ||
دانلود تصنیف ز دست محبوب
مشخصات آهنگ «تولدت مبارک» | ||
شاعر: هوشنگ ابتهاج | آهنگساز: انوشیروان روحانی | دستگاه: ماهور |
تولد تولد تولدت مبارک مبارک مبارک تولدت مبارک بیا بندازیم امشب یه عکس یادگاری * همین شب که شکفتی مثل گل بهاری اشک شادی شمع و نگاه کن * که واست میچکه چیکه چیکه نگاه کن هدیهها رو نگاه بادکنکا رو * همه رقصون و رنگی عجب شب قشنگی | ||
دانلود تصنیف تولدت مبارک
مشخصات آهنگ «ایران» | ||
شاعر: هوشنگ ابتهاج | آهنگساز: محمدرضا لطفی | دستگاه: ماهور |
ایران ای سرای امید؛ بر بامت سپیده دمید * بنگر کزین رهِ پر خون؛ خورشیدی خجسته رسید ای ایران، غمت مرساد، جاویدان شکوه تو باد راه ما؛ راه حق راه بهروزیست * اتحاد اتحاد رمز پیروزیست یادگار خونِ عاشقان ای بهار ای بهارِ تازه جاودان در این چمن شکفته باش | ||
دانلود تصنیف ایران
مشخصات آهنگ «ز من نگارم» | ||
شاعر: ملکالشعرای بهار | آهنگساز: درویش خان | دستگاه: ماهور |
زمن نگارم عزیزم خبر ندارد، به حال زارم عزیزم خبر ندارد خبر ندارم من از دل خود، دل من از من عزیزم خبر ندارد دل من از من عزیزم خبر ندارد کجا رود دل عزیز من آخ که دلبرش نیست کجا پرد مرغ عزیزم که پر ندارد امان از این عشق عزیز من آخ فغان از این عشق که غیر خونِ جگر ندارد همه سیاهی، همه تباهی، مگر شب ما سحر ندارد جز انتظار و جز استقامت، وطن علاج دگـــر ندارد بهار مضطر عزیز من، آخ، منالُ دیگــــــر که آه و زاری اثر ندارد | ||
دانلود تصنیف ز من نگارم
مشخصات آهنگ «شهیدان خدایی» | ||
شاعر: مولانا | آهنگساز: هوشنگ کامکار | دستگاه: ماهور |
کجایید ای شهیدان خدایی، بلا جویان دشت کربلایی | ||
دانلود تصنیف شهیدان خدایی
مشخصات آهنگ «سرو چمان» | ||
شاعر: حافظ | آهنگساز: داریوش پیر نیاکان | دستگاه: ماهور |
سرو چمان من چرا میل چمن نمیکند * همدم گل نمیشود یاد سمن نمیکند دل به امید وصل تو همدم جان نمیشود * جان به هوای کوی تو خدمت تن نمیکند با همه عطر دامنت آیدم از صبا عجب * کز گذر تو خاک را مشک خُتن نمیکند تا دل هرزه گرد من، رفت به چین زلف تو * زان سفر دراز خود، عزم وطن نمیکند ساقی سیم ساق من، گر همه جور میدهد * کیست که تن چو جام می، جمله دهن نمیکند | ||
دانلود تصنیف سرو چمان
مشخصات آهنگ «خوش آمدید» | ||
شاعر: فریدون مشیری | آهنگساز: محمد جواد عندلیبی | دستگاه: ماهور |
خوش آمدید ای بنفشهها ای صنوبران بهار من در رخ گل نور و نوید است | ||
