معرفی دستگاه سه گاه
سهگاه، یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است که دارای حسی مذهبی، عرفانی، حزین، غمگین و گاهی پرشور و حماسی است. نام “سهگاه” به دلیل سه موضع اصلی انگشتگذاری در سازهای مضرابی (تار و سهتار) که در این دستگاه وجود دارد، انتخاب شده است. سهگاه به دلیل فواصل خاص و حالت خاص خود، از دستگاههای بسیار تأثیرگذار و محبوب است. در کتاب «نظری به موسیقی» روح لله خالقی، آواز سهگاه را یادآور مصیبتها و درد و آلام این سرزمین دانسته است. اما در مقابل شاهین فرهت در کتاب «جایگاه موسیقی ایران در جهان» بر این نظر است که مایه سهگاه نزد عامه مردم همواره مورد پسند و توجه بوده و از این جهت «دنیاییتر» از دستگاههای دیگر به شمار میآید.
الگوی صوتی (فواصل و دانگها) دستگاه سه گاه
در شکل ۵-۱، الگوی فواصل (پردهبندی) دستگاه سهگاه در موسیقی ایرانی، نمایش داده شده است. این الگو، که ویژگی اصلی دستگاه سهگاه است، شامل دو دانگ است و فواصل دقیق بین نتهای آن در صفحه بعد، مشخص شده است.
پرده (1) – سهربع پرده (3/4) – سهربع پرده (3/4) – پرده (1) – سهربع پرده (3/4) – سهربع پرده (3/4) – پرده (1)
شکل: پردهبندی (الگوی فواصل) دستگاه سهگاه در موسیقی ایرانی.
اگر سهگاه را از نت سل آغاز کنیم، نتهای تشکیل دهندهی آن به صورت زیر خواهد بود:
دانگ اول: سل- لا- سی کرن- دو
دانگ دوم: ر – می کرن – فا – سل
گوشههای اصلی و مهم دستگاه سهگاه
درآمد (نت شاهد: درجه سوم گام سهگاه)
درآمد در دستگاه سهگاه، بخش آغازین و معرفیکننده این دستگاه است. سهگاه دستگاهی است که فضایی محزون، لطیف و درعینحال پر رمز و راز دارد. حسی از غم شیرین، اندوهی عارفانه و گاهی هم امید را القا میکند. درآمد سهگاه با تحریرهای آرام، لطیف و پر معنی آغاز میشود و شنونده را برای ورود به فضای عمیق و روحانی این دستگاه آماده میسازد.
زابل (نت شاهد: درجه چهارم گام سهگاه)
گوشه زابل یکی از مهمترین، مشهورترین و پرکاربردترین گوشهها در دستگاه سهگاه است. زابل فضایی بسیار دلنشین، پررمزوراز و با تحریرهای ظریف دارد. این گوشه از نظر ملودیک، امکان اوجگیریهای لطیف و بیان احساسات عمیق را فراهم میکند و یکی از زیباترین و تأثیرگذارترین بخشهای سهگاه به شمار میرود.
مویه (نت شاهد: درجه پنجم گام سهگاه)
گوشه مویه در سهگاه، همانطور که از نامش پیداست، فضایی بسیار حزنانگیز و سوزناک دارد. این گوشه بهنوعی اوج غم و اندوه را در سهگاه نشان میدهد و اغلب با تحریرهای کشیده، بغضآلود و همراه با مکث اجرا میشود که حس ناله، زاری و حزن عمیق را به شنونده منتقل میکند. مویه معمولاً پس از زابل یا در ادامه آن میآید.
مخالف (نت شاهد: درجه هفتم گام سهگاه)
گوشه مخالف در سهگاه، از گوشههای اوجگیرنده و بسیار مهم است. این گوشه فضایی پرشورتر و گاهی حماسی دارد و میتواند تضادی زیبا با فضای محزونتر درآمد و زابل ایجاد کند. مخالف امکان اوجگیریهای قوی و تحریرهای پرصلابت را فراهم میکند و یکی از نقاط قوت دستگاه سهگاه محسوب میشود.
مغلوب (نت شاهد: یک نت بالاتر از درجه هفتم)
گوشه مغلوب در سهگاه، معمولاً پس از مخالف میآید و بهنوعی ادامه و گسترش آن محسوب میشود. مغلوب نیز فضایی اوجگیرنده دارد؛ اما ممکن است با تحریرهای پیچیدهتر و گستردگی ملودیک بیشتری همراه باشد. این گوشه میتواند بر شور و هیجان حاصل از مخالف بیفزاید و بهنوعی اوج نهایی در این بخش از سهگاه باشد.
معرفی کتاب شناخت دستگاههای موسیقی ایرانی به زبان ساده"
خرید کتاب شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی به زبان ساده
۵۳۵,۰۰۰ تومان
۵۹۰,۰۰۰ تومان
تصنیفهای معروف در دستگاه سه گاه
در این بخش، مجموعهای از تصنیفهای برجسته و محبوب که در دستگاه سه گاه اجرا شدهاند، گردآوری شده است. با گوش سپردن دقیق به این آثار و مقایسه آنها با یکدیگر، میتوانید با فضا و ماهیت دستگاه سه گاه آشنا شوید. همچنین، با تمرین و تکرار مداوم این آثار، در مدت کوتاهی قادر خواهید بود تصنیفهای دیگری که در این دستگاه اجرا شده است را تشخیص دهید.
مشخصات آهنگ «ای صنم» | ||
شاعر: علیاکبر شیدا | آهنگساز: علیاکبر شیدا | دستگاه: سهگاه |
از غم عشق تو ای صنم * روز و شب نالهها میکنم من وز قد و قامتت هر زمان * صـد قیامت به پا میکنم من دست و بر زلف تو میزنم ای جانم * روز خود را سیه میکنم من گر به فلک میرسد آه من از غمت، چشم تو دل میبرد دلربا یار با من شیدا نشین حال نزارم ببین، بیش از این بد مکن فتنه به کارم مکن بی وفا یار آیین وفا و مهربانی در شهر شما مگر نباشد حبیبم سر کوی تو تا چند آیم و شُـم، ز وصلت بینوا چند آیم شـُم سرکویت برای دیدن تو، نترسی از خدا چند آیم و شــُم صبر و بر جور تو میکنم من، عمر خود را تبه میکنم من روز خود را سیه میکنم من | ||
دانلود تصنیف ای صنم
مشخصات آهنگ «چنان مستم» | ||
شاعر: مولانا | آهنگساز: داریوش پیرنیاکان | دستگاه: سهگاه |
چنان مستم چنان مستم چنان مستم من امشب * که از چنبر برون جستم برون جستم من امشب بشوی ای عقل دست خویش از من* که در مجنون بپیوستم من امشب | ||
دانلود تصنیف چنان مستم
مشخصات آهنگ «دل شیدا» | ||
شاعر: علیاکبر شیدا | آهنگساز: علیاکبر شیدا | دستگاه: سهگاه |
تو دوری از برم دل در برم نیست * هوای دیگری اندر سرم نیست | ||
دانلود تصنیف دل شیدا
مشخصات آهنگ «رسوای زمانه» | ||
شاعر: بهادر یگانه | آهنگساز: همایون خرم | دستگاه: سهگاه |
نی حدیث راه پر خون میکند * قصههای عشق مجنون میکند شمع و پروانه منم، مست میخانه منم * رسوای زمانه منم، دیوانه منم چون باد صبا در به درم * با عشق و جنون همسفرم شمع شب بی سحرم * از خود نبوَد خبرم رسوای زمانه منم، دیوانه منم تو ای خدای من، شنو نوای من * زمین و آسمان تو میلرزد، به زیر پای من رسوای زمانه منم، دیوانه منم وای از این شیدا دل من * مست و بیپروا دل من لالهی تنها دل من * داغ حسرتها دل من خاکستر پروانه منم، خون دل پیمانه منم * چون شور ترانه تویی، چون آه شبانه منم | ||
