شناخت دستگاه شور به زبان ساده + تصنیف‌های معروف در این دستگاه

خانه | دستگاه‌های موسیقی ایرانی | شناخت دستگاه شور به زبان ساده + تصنیف‌های معروف در این دستگاه

معرفی دستگاه شور

دستگاه شور را مادر دستگاه‌ها می‌نامند؛ نامی که به گستردگی و تأثیرگذاری بی‌نظیر آن در موسیقی ایرانی اشاره دارد. واژه “شور” به معنای شوریدگی، عشق و هیجان است، اما این دستگاه طیف وسیعی از احساسات، از حزن و اندوه عمیق تا شور و حال عرفانی و حتی رقص‌آور را در بر می‌گیرد. شور، پرشاخه‌ترین دستگاه موسیقی ایرانی است و چهار آواز مهم آن در شکل زیر مشخص شده است که عبارتند از: آواز دشتی، آواز ابوعطا، آواز بیات ترک و آواز افشاری (برای آشنایی با دستگاه های موسیقی ایرانی با مثال کلیک کنید).

شکل: آوازهای چهارگانه دستگاه شور.

الگوی صوتی (فواصل و دانگ‌ها) دستگاه شور

در شکل زیر، الگوی فواصل (پرده‌بندی) دستگاه شور در موسیقی ایرانی، نمایش داده شده است. این الگو، که ویژگی اصلی دستگاه شور است، شامل دو دانگ است و فواصل دقیق بین نت‌های آن به این ترتیب است:

سه‌ربع پرده (3/4) – سه‌ربع پرده (3/4) – پرده (1) – پرده (1) – نیم‌پرده (1/2) – پرده (1) – پرده (1)

شکل: پرده‌بندی (الگوی فواصل) دستگاه شور.

نکته: اگر الگوی فواصلی دستگاه شور (و هر دستگاه دیگری) را از نت‌های مختلف اجرا کنیم، به سرکلیدهای مختلفی خواهیم رسید (یعنی نت‌های متفاوتی را ایجاد می‌کند).

به عنوان مثال: اگر دستگاه شور را مطابق شکل بالا در مایه “لا “اجرا کنیم، یعنی نت پایه (تونیک) درآمد آن “لا” باشد، نت‌های اصلی تشکیل‌دهنده گام آن به شرح زیر خواهد بود:

لا – سی کُرُن – دو – ر – می – فا – سُل – لا

نحوه محاسبه نت‌های تشکیل شده:

لا تا سی کُرُن: سه ربع پرده | سی کُرُن تا دو: سه ربع پرده | دو تا ر: یک پرده

ر تا می: یک پرده | می تا فا: نیم پرده | فا تا سُل: یک پرده | سُل تا لا: یک پرده

حال اگر شور را از نت “سل” شروع کنیم، نت‌هایی که به ‌وجود می‌آید، متفاوت از شور “لا” بوده و به ترتیب زیر خواهد بود:

سُل – لا کُرن – سی بمل – دو – ر – می بمل – فا – سُل

نکته: شور “سل”، شور “لا”، شور “ر” و غیره، همگی در دستگاه شورهستند. تفاوت آن‌ها فقط در نقطه شروع (نت پایه) و زیروبمی کلی قطعه است. نوازندگان و خوانندگان بسته به جنس صدا، وسعت حنجره، یا سلیقه شخصی، دستگاه شور را در مایه (نت پایه) متفاوتی اجرا می‌کنند تا بهترین حالت اجرایی را داشته باشد. این تغییر مایه، هیچ تغییری در فواصل نسبی نت‌ها (ساختار اصلی گام شور) ایجاد نمی‌کند، بلکه فقط آن را بالاتر یا پایین‌تر می‌برد.

نکته: الگوی دستگاه شور، بسیار شبیه به گام مینور تئوریک غربی است. با این تفاوت که نت درجه دوم گام شور، کرن می‌شود.

گوشه‌های اصلی و مهم دستگاه شور

همان‌طور که در فصل قبل گفته شد، تعداد گوشه‌ها در ردیف‌های مختلف، یکسان نیست. اساتیدی که ردیف‌های مختلف را تدوین کرده‌اند، با نگاه و سلیقه‌ی خودشان برخی گوشه‌ها را پررنگ‌تر کرده یا ممکن است گوشه‌هایی را به آن اضافه یا از آن کم کرده باشند. به همین دلیل است که اگر ردیف‌های اساتید مختلف مثل میرزا عبدالله، آقا حسینقلی یا صبا را با هم مقایسه کنید، می‌بینید که ممکن است اسم بعضی گوشه‌ها مشترک باشد، اما اجرای آن‌ها یا ترتیب قرار گرفتنشان با هم فرق کند. حتی ممکن است برخی گوشه‌ها فقط در یک ردیف خاص وجود داشته باشند. به همین دلیل، در این کتاب، تمرکز ما بر معرفی و توضیح گوشه‌های اصلی و پرکاربردتر است؛ آنهایی که در بیشتر ردیف‌ها مشترک هستند و نقش کلیدی در شناخت دستگاه‌ها دارند.

درآمد (نت شاهد: درجه اول گام شور)

این گوشه، آغازگر دستگاه است و مایه اصلی شور را معرفی می‌کند. در شور معمولاً چند درآمد وجود دارد که هر کدام با تغییرات جزئی در لحن و تأکید، به آغاز دستگاه کمک می‌کنند.

گوشه کرشمه (نت شاهد: درجه اول گام شور)

یک گوشه با الگوی ریتمیک مشخص (معمولاً سه‌ضربی) که در بسیاری از دستگاه‌ها و آوازها یافت می‌شود و به‌نوعی تحرک و نشاط به فضای دستگاه می‌بخشد.

گوشه سلمک (نت شاهد: درجه دوم گام شور)

گوشه‌ای با حال‌وهوای خاص شور که گاهی اوقات همراه با “زیرکش سلمک” اجرا می‌شود و به‌نوعی مقدمه‌ای برای گوشه‌های بالادستی است.

گوشه رهاوی (رهاب) (نت شاهد: درجه سوم گام شور)

از گوشه‌های مهم شور که معمولاً در منطقه بالاتر از درآمد اجرا می‌شود و حس خاصی از پرواز و اوج‌گرفتن را القا می‌کند.

گوشه شهناز (نت شاهد: درجه چهارم گام شور)

یکی از زیباترین و معروف‌ترین گوشه‌های دستگاه شور است که اوج دستگاه را به نمایش می‌گذارد. فضایی بسیار لطیف، حزین و درعین‌حال پرشکوه دارد.

گوشه قرچه (نت شاهد: درجه چهارم گام شور)

معمولاً بعد از شهناز اجرا می‌شود و فضایی حماسی‌تر و گاهی کمی محکم‌تر دارد.

گوشه رضوی (نت شاهد: درجه پنجم گام شور)

از دیگر گوشه‌های مهم در منطقه اوج دستگاه است که حال و هوایی مشابه قرچه دارد و به لحاظ ملودی به آن نزدیک است.

گوشه حسینی (نت شاهد: درجه ششم یا هفتم گام شور)

این گوشه معمولاً در اوج شور یا در برگشت از اوج اجرا می‌شود و حال‌وهوای عرفانی و گاه اندوهناک‌تری دارد و به منطقه پایین‌تر دستگاه نزدیک می‌شود.

حتما این ویدئو را ببینید...
معرفی کتاب شناخت دستگاه‌های موسیقی ایرانی به زبان ساده"

این کتاب مناسب چه افرادی است؟

فرقی نمی‌کند که شما یک استاد باتجربه موسیقی باشید، یا یک هنرجوی مشتاق که تازه وارد دنیای بی‌کران موسیقی ایرانی شده و یا حتی یک علاقه‌مند کنجکاو. کتاب آشنایی با دستگاه‌های موسیقی ایرانی، گنجینه‌ای است که در انتظارش بودید. بامطالعه این کتاب، شناخت شما از موسیقی ایرانی، متحول شده و پنجره‌ای جدید به روی زیبایی‌ها و عمق بی‌انتهای آن گشوده خواهد شد.

مزیت این کتاب نسبت به سایر کتاب‌ها چیست؟

در اکثر منابع، مفاهیمی مانند دستگاه، ردیف، گوشه، آواز و دیگر اصطلاحات تخصصی موسیقی ایرانی، به‌صورت گنگ، نامفهوم و یا پراکنده بیان شده و یادگیری و شناخت این مباحث را با پیچیدگی‌های زیادی روبه‌رو کرده است. بنابراین، جای خالی کتابی که بتواند پیچیدگی‌های تئوری موسیقی ایرانی را با زبانی ساده، شیوا و دلنشین توضیح دهد، به‌شدت احساس می‌شد.

نیاز مبرم به رفع ابهامات و پیچیدگی‌های مفاهیم موسیقی ایرانی، ما را بر آن داشت تا کتابی را به شما تقدیم کنیم که حاصل سال‌ها مطالعه، تحقیق و تلاشی بی‌وقفه است. در این کتاب، سعی شده تا با پرهیز از زیاده‌گویی و پرداختن به مباحث صرفاً تخصصی، خواننده گام‌به‌گام با ساختار شگفت‌انگیز موسیقی ایرانی آشنا شود. همچنین، برای درک بهتر هر دستگاه و آشنایی عملی با آن‌ها، مثال‌هایی از متن تصنیف‌های معروفی که توسط خواننده‌های مختلف در هر دستگاه موسیقی خوانده شده، ارائه گردیده است. این مثال‌ها به شما کمک می‌کند تا آنچه را که به‌صورت تئوری می‌آموزید، به شکل عملی درک کرده و بتوانید از طریق آن‌ها، دستگاه‌های مختلف موسیقی را شناخته و تفاوت‌هایشان را تشخیص دهید

نحوه خرید کتاب به چه صورت است؟

خرید کتاب از همین سایت و از سایت دیجیکالا امکان پذیر است.

خرید کتاب از دیجیکالا

خرید کتاب از مدرس

خرید کتاب شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی به زبان ساده | ارسال فوری
۶۲۵,۰۰۰ تومان~~۶۹۰,۰۰۰ تومان~~
مقدار

مشاهده محصول در دیجیکالا

تصنیف‌های معروف در دستگاه شور

در این بخش، مجموعه‌ای از تصنیف‌های برجسته و محبوب که در دستگاه شور اجرا شده‌اند، گردآوری شده است. با گوش سپردن دقیق به این آثار و مقایسه آن‌ها با یکدیگر، می‌توانید با فضا و ماهیت دستگاه شور آشنا شوید. همچنین، با تمرین و تکرار مداوم این آثار، در مدت کوتاهی قادر خواهید بود تصنیف‌های دیگری که در این دستگاه اجرا شده‌ است را تشخیص دهید.

مشخصات آهنگ «آتش کاروان»

شاعر: بیژن ترقی

آهنگساز: علی تجویدی

دستگاه: شور

آتشی ز کاروان جدا مانده    *   این نشان ز کاروان به جا مانده
یک جهان شرار تنها مانده در میان صحرا   *   به درد خود سوزد به سوز خود سازد
سوزد از جفای دوران فتنه و بلای طوفان *   فنای او خواهد به سوی او تازد
من هم ای یاران تنها ماندم * آتشی بودم برجا ماندم

با این گرمی جان، در ره مانده حیران * این غم خود به کجا ببرم
با این جان لرزان، با این پای لغزان * ره به کجا ز بلا ببرم

می‌سوزم گرچه با بی پروایی * می‌لرزم بر خود از این تنهایی
آتشی خو هستی سوزم شعله جانی بزم افروزم
بی پناهی محفل آرا بی نصیبی تیره روزم
(کاروان رفت و تو در خواب و بیابان در پیش کی روی ره ز که پرسی چه کنی چون باشی
در ره منزل لیلی که خطرهاست در آن شرط اول قدم آن است که مجنون باشی)

تصنیف آتش کاروان

مشخصات آهنگ «هرگز نمی‎شد باورم»

شاعر: معینی کرمانشاهی

آهنگساز: جواد لشگری

دستگاه: شور

ﻫﺮﮔﺰ نمی‌شد ﺑﺎورم اﻳﻦ ﺑﺮف ﭘﻴﺮی ﺑﺮ ﺳﺮم ﺳﻨﮕﻴﻦ ﻧﺸﻴﻨﺪ ﭼﻨﻴﻦ
ﻣﻦ ﺑﻮدم و دل ﺑﻮد و ﻣﻰ، آوازِ ﻣﻦ آوای ﻧﻰ، ﻫﺮ ﮔﻮﺷﻪ می‌زد ﻃﻨﻴﻦ
اﻛﻨﻮن ﻣﻨﻢ ﺣﻴﺮان ز ﻋﻤﺮ رﻓﺘﻪ ﺳﺮﮔﺮدان، ای ﺧﺪای ﻣﻦ
ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻦ ﺧﺴﺘﻪ ﻫﺰاران ﻧﺎﻟﻪ ﺑﻨﺸﺴﺘﻪ در ﺻﺪای ﻣﻦ
ای ﻋﺸﻖ ﻧﺎﻓﺮﺟﺎم ﻣﻦ، رﻓﺘﻰ ﻛﺠﺎ * ای آرزوی ﺧﺎم ﻣﻦ، رﻓﺘﻰ ﻛﺠﺎ

آن دوره آشفتگی‌های ﺗﻮ ﻛﻮ * ای ﻋﻤﺮ ﻧﺎ آرام ﻣﻦ رﻓﺘﻰ ﻛﺠﺎ
ﺗﻮ ﺑﺨﻮان ﺷﺐ ﻫﻤﻪ ﺷﺐ ﺑﺮاﻳﻢ ای ﻣﺮغِ ﺳﺤﺮ * ﻛﻪ دل ﺧﺴﺘﻪ ﻣﻦ درآمد از ﺳﻴﻨﻪ ﺑﻪ در
ﺗﻮ ﺳﺒﮏ ﺑﺎﻟﻰ و ﻣﻦ اﺳﻴﺮ ﺑﺸﻜﺴﺘﻪ ﭘﺮم * ﺗﻮ ﭘﺮ از ﺷﻮری و ﻣﻦ ز ﻋﺎﻟﻤﻰ خسته‌ترم
ﺗﻮ ﺑﺨﻮان ﺗﻮ ﺑﺨﻮان ﺑﻪ ﮔﻮش اﻫﻞ ﺟﻬﺎن * ﻛﻪ ﺧﺒﺮ ﺷﻮد از ﺷﺘﺎب اﻳﻦ ﻛﺎروان

تصنیف هرگز نمی‌شد باورم

مشخصات آهنگ «سلسله‌ی موی دوست»

شاعر: سعدی

آهنگساز: داریوش پیرنیاکان

دستگاه: شور

سلسله موی دوست حلقه دام بلاست * هر که در این حلقه نیست فارغ از این ماجراست

دل شده پایبند گردن جان در کمند * زهره گفتار نه کاین چه سبب وان چراست

گر بزنندم به تیغ در نظرش بی دریغ * دیدن او یک نظر صد چو منش خون بهاست

گر برود جان ما در طلب وصل دوست * حیف نباشد که دوست، دوست تر از جان ماست

گر بنوازی به لطف ور بگدازی به قهر * حکم تو بر من رواست زجر تو بر من رواست

تصنیف سلسله موی دوست

مشخصات آهنگ «بوی پیراهن»
شاعر: قیصر امین‌پور	آهنگساز: عباس خوشدل	دستگاه: شور
صحرا صحرا دویده‌ام سرگردان از پی تو * دریا دریا گذشته‌ام در طوفان از پی تو دست از دنیا کشیده‌ام بی سامان از پی تو * از من از ما رهیده‌ام دست افشان از پی تو گیسوی تو دام بلا ابروی تو تیغ فنا در دست دوای دل * روی تو بهشت برین موی تو بنفشه‎ترین زنجیر پای دل دنیا دنیا گشته‌ام به بوی تو پنهان پیدا گر به گفت‌وگوی تو هر سو هر جا روی من به سوی تو دردا دردا کی رسم به بوی تو؟ دستم بر دامن تو بوی پیراهن تو سوی چشم عاشقان یاس و سوسن شکفد دامن دامن شکفد با یادت ز باغ جان دیگر افتاده‌ام از پا در این صحرا در راهم صخره و خارا خارا خارا چون کشتی در دل طوفان یارا یارا دریاب ای ساحل دریا ما را ما را شب و سحر به نام تو ترانه می‌خوانم به شوق یک سلام تو همیشه می‌مانم

تصنیف بوی پیراهن

مشخصات آهنگ «پرنده»
شاعر: حسین صفا	آهنگساز: حسین علیزاده	دستگاه: شور
ﻣﻦ ﻳﻪ پرنده‌ام آرزو دارم ﺗﻮ ﺑﺎﻏﻢ ﺑﺎﺷﻰ * ﻣﻦ ﻳﻪ ﺧﻮﻧﻪ ی ﺗﻨﮓ و ﺗﺎرﻳﻜﻢ ﻛﺎﺷﻜﻰ ﺗﻮ ﺑﻴﺎی ﭼﺮاﻏﻢ ﺑﺎﺷﻰ ﻫﺮ ﺟﺎ ﻛﻪ ﺑﺎﺷﻢ ﻫﺮ ﭼﻰ ﻛﻪ ﺑﺎﺷﻢ ﺗﻮ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎﺷﻰ ﺗﺎ زﻧﺪه ﺑﺎﺷﻢ می‌میرم اﮔﻪ از ﺗﻮ ﺟﺪا ﺷﻢ می‌میرم اﮔﻪ با تو نباشم * اﮔﻪ ﺗﺎرﻳﻜﻢ اﮔﻪ روﺷﻨﻢ اﮔﻪ ﭘﺎﻳﻴﺰم اﮔﻪ ﺑﻬﺎرم ﺗﻮرو دوﺳﺖ دارم ﺗﻮرو دوﺳﺖ دارم ﺗﻮرو دوﺳﺖ دارم ﺗﻮرو دوﺳﺖ دارم ﻣﺜﻞ ﻫﺮ ﻛﺴﻰ ﻛﻪ دوﺳﺖ ﻣﻰ‎داره ﺟﺴﻢ و ﺟﻮﻧﺸﻮ ﻣﺜﻞ آﺳﻤﻮﻧﻰ ﻛﻪ ﺳﺘﺎره ﺷﻮ ﻳﺎ ستاره‌ای ﻛﻪ آﺳﻤﻮﻧﺸﻮ

تصنیف پرنده

مشخصات آهنگ «غوغای ستارگان»

شاعر: کریم فکور

آهنگساز: همایون خرم

دستگاه: شور

امشب در سر شوری دارم امشب در دل نوری دارم
باز امشب در اوج آسمانم رازی باشد با ستارگانم

امشب یکسر شوق و شورم از این عالم گویی دورم

از شادی پرگیرم که رسم به فلک سرود هستی خوانم در بر حور و ملک
در آسمان‌ها غوغا فکنم سبو بریزم ساغر شکنم

با ماه و پروین سخنی گویم از روی مه خود اثری جویم جان یابم زین شب‌ها

ماه و زهره را به طرب آرم از خود بی‌خبرم ز شعف دارم نغمه‌ای بر لب‌ها

تصنیف غوغای ستارگان

مشخصات آهنگ «آشفته حالی»

شاعر: معینی کرمانشاهی

آهنگساز: علی تجویدی

دستگاه: شور

این همه آشفته حالی این همه نازک خیالی * ای به دوش افکنده گیسو از تو دارم از تو دارم
این غرور و عشق و مستی خنده بر غوغای هستی * ای سیه چشم سیه مو از تو دارم از تو دارم
این تو بودی کز ازل خواندی به من درس وفا را * این تو بودی کآشنا کردی به عشق این مبتلا را
من که این حاشا نکردم از غمت پروا نکردم * دین من دنیای من از عشق جاویدان تو رونق گرفته
سوز من سودای من از نور بی پایان تو رونق گرفته
من خود آتشی که مرا داده رنگ فنا می‌شناسم * من خود شیوه نگه چشم مست تو را می‌شناسم
دیگر ای برگشته مژگان از نگاهم رو مگردان

دین من دنیای من از عشق جاویدان تو رونق گرفته * سوز من سودای من از نور بی پایان تو رونق گرفته

تصنیف آشفته حالی

خرید کتاب شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی به زبان ساده | ارسال فوری
۶۲۵,۰۰۰ تومان~~۶۹۰,۰۰۰ تومان~~
مقدار

مشاهده محصول در دیجیکالا

مشخصات آهنگ «شاخ شمشاد»
شاعر: بیژن ترقی	آهنگساز: جلیل عندلیبی	دستگاه: شور
ای گل ناز من نغمه ساز من؛ بی خبر مانده‌ای از من و راز من ز بوی زلف تو مفتونم ای گل * ز رنگ روی تو، دل خونم ای گل منِ عاشق ز عشقت بی‌قرارم * تو چو لیلی و من مجنونم ای گل دل ما بی تو دائم بی قراره به جز آزار ما کاری نداره سرو آزاد من کی کنی یادِ من * خم شده قامتم، شاخ شمشاد من عزیزم از غم و درد جدایی * به چشمونم نمونده روشنایی گرفتارم به دام غربت و درد، نه یار و همدمی نه آشنایی گل من یار من، تویی دلدارِ من * یار من یار من، تویی غمخوار من سر راهت نشینوم تا تو آیی * در شادی به روی ما گشایی آید روزی به روز ما نشینی * ببینی تا چه سخته بی وفایی دل ما بی تو دائم بی قراره * به جز آزار ما کاری نداره جان جانان من عشق سوزان من * برده‌ای از نظر، عهد و پیمان من بی تو اشکم ز مژگان ته آیه * بی تو نخل حیاتم بی بر آیه بی تو در کنج تنهایی شب و روز * نشینم تا که عمر ما سر آیه

تصنیف شاخ شمشاد

مشخصات آهنگ «گل‌های اطلسی»
شاعر: عبدالجبار کاکایی	آهنگساز: محمد میرزمانی	دستگاه: شور
من و زخم این زمستون، که زده به من شبیخون * من و باغ آرزوها که گلی نچیدم از اون با تو بودن و نبودن مثل سیاه و سفیده * با تو بودن و نبودن مثل بیم و امیده دوست دارم که دستاتو داشته باشم * تا تموم خوبیاتو داشته باشم دوست دارم تو باشی و من زیر سایت * همه‌ی صلح و صفاتو داشته باشم چشم من خسته و خونه که به سمتت نگرونه * که خیاله تو باهاش مثل یه خواب مهربونه دل من مثل یه قفله به کلید تو سپرده * یعنی که بود و نبودن به امید تو سپرده کاشکی بهارشی برسی ضامن باغم بشی * مثل گلای اطلسی چشم و چراغم بشی کاشکی مثل یه چلچراغ خونمو روشن کنی * روح خموده‌ی منو غرق شکفتن کنی