شناخت دستگاه چهار گاه به زبان ساده + تصنیف‌های معروف در این دستگاه

خانه | دستگاه‌های موسیقی ایرانی | شناخت دستگاه چهار گاه به زبان ساده + تصنیف‌های معروف در این دستگاه

معرفی دستگاه چهار گاه

دستگاه چهارگاه یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است که دارای حسی شاد، حماسی، پرشور، باوقار و منطقی است. نام “چهارگاه” به دلیل چهار موضع اصلی انگشت‌گذاری در سازهای مضرابی و چهار نت اصلی که بر آن‌ها استوار است، انتخاب شده است. چهارگاه به دلیل ساختار منظم و فواصل متقارن خود، از دستگاه‌های بسیار منطقی و قدرتمند به شمار می‌رود. برخلاف نظر رایج که دستگاه شور را اصلی ترین و مهم ترین دستگاه موسیقی ایرانی میداند، برخی صاحب نظران از جمله داریوش صفوت و هرمز فرهت، دستگاه چهارگاه را دستگاه اصلی موسیقی ایرانی دانسته و قدمت آن را بیشتر از شور میدانند.

الگوی صوتی (فواصل و دانگ‌ها) دستگاه چهارگاه

در شکل زیر، الگوی فواصل (پرده‌بندی) دستگاه چهارگاه در موسیقی ایرانی، نمایش داده شده است. این الگو، که ویژگی اصلی دستگاه چهارگاه است، شامل دو دانگ است و فواصل دقیق بین نت‌های آن در صفحه بعد مشخص شده است.

سه‌ربع پرده – یک پرده و ربع پرده (پنج ربع پرده) – نیم‌پرده – پرده – سه‌ربع پرده – یک پرده و ربع پرده (پنج ربع پرده) – نیم‌پرده

شکل: پرده‌بندی (الگوی فواصل) دستگاه چهارگاه.

اگر چهارگاه را از نت “دو” آغاز کنیم، نت‌‌های تشکیل دهنده‌ی آن به صورت زیر خواهد بود:

دانگ اول: دو – رکرن – می – فا

دانگ دوم: سل – لاکرن – سی – دو

گوشه‌های اصلی و مهم دستگاه چهارگاه

درآمد (نت شاهد: درجه چهارم گام چهارگاه)

درآمد بخش آغازین و معرفی‌کننده دستگاه چهارگاه است. در این بخش، فضای اصلی و پرابهت چهارگاه که حسی از عظمت، وقار و گاهی جدیت را القا می‌کند، نمایان می‌شود. درآمد چهارگاه با تحریرهای قوی و گاهی با مکث‌های پرمعنی آغاز می‌شود و شنونده را برای ورود به گستره وسیع این دستگاه آماده می‌سازد.

زابل (نت شاهد: درجه پنجم گام چهارگاه)

زابل یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین گوشه‌های چهارگاه است که فضایی محزون، تأملی و درعین‌حال باشکوه دارد. این گوشه از نظر ملودیک بسیار غنی است و امکان اوج‌گیری‌های لطیف و بیان احساسات عمیق را فراهم می‌کند. زابل به دلیل خصوصیات ملودیک خاص خود، حال و هوای خاصی را در چهارگاه ایجاد می‌کند.

مویه (نت شاهد: درجه ششم گام چهارگاه)

مویه در چهارگاه، همان‌طور که از نامش پیداست، فضایی بسیار حزن‌انگیز و سوزناک دارد. این گوشه به‌نوعی اوج غم و اندوه را در چهارگاه نشان می‌دهد و اغلب با تحریرهای کشیده، بغض‌آلود و همراه با مکث اجرا می‌شود که حس ناله، زاری و حزن عمیق را به شنونده منتقل می‌کند. مویه معمولاً پس از زابل می‌آید و فضای آن را تکمیل می‌کند.

حصار (نت شاهد: درجه هشتم گام چهارگاه)

حصار یکی از گوشه‌های اوج‌گیرنده و باشکوه در چهارگاه است. این گوشه از نظر ملودیک، حالتی قوی و گاهی حماسی دارد و می‌تواند شور و هیجان خاصی به آواز ببخشد. تحریرهای حصار معمولاً محکم و باصلابت اجرا می‌شوند.

مخالف (نت شاهد: درجه هشتم گام چهارگاه)

مخالف یکی دیگر از گوشه‌های اوج‌گیرنده و بسیار مهم در چهارگاه است. این گوشه فضایی پرشورتر، گسترده‌تر و گاهی حماسی دارد و می‌تواند تضادی زیبا با فضای محزون‌تر درآمد و زابل ایجاد کند. مخالف امکان اوج‌گیری‌های قوی و تحریرهای پرصلابت را فراهم می‌کند و یکی از نقاط قوت دستگاه چهارگاه محسوب می‌شود. از طریق مخالف می‌توان به دستگاه‌هایی مانند همایون پرده‌گردانی کرد.

منصوری (نت شاهد: اوج گام چهارگاه)

منصوری معمولاً یکی از آخرین گوشه‌های اوج‌گیرنده در چهارگاه است که به‌نوعی جمع‌بندی و بازگشت به فضایی باشکوه و درعین‌حال حماسی را انجام می‌دهد. این گوشه می‌تواند حس عظمت و پیروزی را القا کند و با تحریرهای قدرتمند و پر صلابت اجرا می‌شود. منصوری اغلب برای پایان‌بندی بخش‌های اوج دستگاه چهارگاه استفاده می‌شود.

حتما این ویدئو را ببینید...
معرفی کتاب شناخت دستگاه‌های موسیقی ایرانی به زبان ساده"

این کتاب مناسب چه افرادی است؟

فرقی نمی‌کند که شما یک استاد باتجربه موسیقی باشید، یا یک هنرجوی مشتاق که تازه وارد دنیای بی‌کران موسیقی ایرانی شده و یا حتی یک علاقه‌مند کنجکاو. کتاب آشنایی با دستگاه‌های موسیقی ایرانی، گنجینه‌ای است که در انتظارش بودید. بامطالعه این کتاب، شناخت شما از موسیقی ایرانی، متحول شده و پنجره‌ای جدید به روی زیبایی‌ها و عمق بی‌انتهای آن گشوده خواهد شد.

مزیت این کتاب نسبت به سایر کتاب‌ها چیست؟

در اکثر منابع، مفاهیمی مانند دستگاه، ردیف، گوشه، آواز و دیگر اصطلاحات تخصصی موسیقی ایرانی، به‌صورت گنگ، نامفهوم و یا پراکنده بیان شده و یادگیری و شناخت این مباحث را با پیچیدگی‌های زیادی روبه‌رو کرده است. بنابراین، جای خالی کتابی که بتواند پیچیدگی‌های تئوری موسیقی ایرانی را با زبانی ساده، شیوا و دلنشین توضیح دهد، به‌شدت احساس می‌شد.

نیاز مبرم به رفع ابهامات و پیچیدگی‌های مفاهیم موسیقی ایرانی، ما را بر آن داشت تا کتابی را به شما تقدیم کنیم که حاصل سال‌ها مطالعه، تحقیق و تلاشی بی‌وقفه است. در این کتاب، سعی شده تا با پرهیز از زیاده‌گویی و پرداختن به مباحث صرفاً تخصصی، خواننده گام‌به‌گام با ساختار شگفت‌انگیز موسیقی ایرانی آشنا شود. همچنین، برای درک بهتر هر دستگاه و آشنایی عملی با آن‌ها، مثال‌هایی از متن تصنیف‌های معروفی که توسط خواننده‌های مختلف در هر دستگاه موسیقی خوانده شده، ارائه گردیده است. این مثال‌ها به شما کمک می‌کند تا آنچه را که به‌صورت تئوری می‌آموزید، به شکل عملی درک کرده و بتوانید از طریق آن‌ها، دستگاه‌های مختلف موسیقی را شناخته و تفاوت‌هایشان را تشخیص دهید

نحوه خرید کتاب به چه صورت است؟

خرید کتاب از همین سایت و از سایت دیجیکالا امکان پذیر است.

خرید کتاب از دیجیکالا

خرید کتاب از مدرس

خرید کتاب شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی به زبان ساده
۵۳۵,۰۰۰ تومان~~۵۹۰,۰۰۰ تومان~~
مقدار

مشاهده محصول در دیجیکالا

تصنیف‌های معروف در دستگاه چهار گاه

در این بخش، مجموعه‌ای از تصنیف‌های برجسته و محبوب که در دستگاه چهار گاه اجرا شده‌اند، گردآوری شده است. با گوش سپردن دقیق به این آثار و مقایسه آن‌ها با یکدیگر، می‌توانید با فضا و ماهیت دستگاه چهار گاه آشنا شوید. همچنین، با تمرین و تکرار مداوم این آثار، در مدت کوتاهی قادر خواهید بود تصنیف‌های دیگری که در این دستگاه اجرا شده‌ است را تشخیص دهید.

مشخصات آهنگ «خیال»

شاعر: بر اساس اشعار سعدی

آهنگساز: ارشد طهماسبی

دستگاه: چهارگاه

وَه که جدا نمی‌شود نقش تو از خیال من * تا چه شود به عاقبت در طلب تو حال من

پرتو نور روی تو هر نفسی به هر کسی * می‌رسد و نمی‌رسد نوبت اتصال من

خاطر تو به خون من رغبت اگر چنین کند * هم به مراد دل رسد خاطر بدسِگال من

برگذری و ننگری بازنگر که بگذرد * فقر من و غنای تو جور تو و احتمال من

وَه که جدا نمی‌شود نقشِ تو از خیال من * تا چه شود به عاقبت در طلبِ تو حال من

ای که شمشیر جفا بر سر ما آخته‌ای

ای که شمشیر جفا بر سر ما بر سر ما آخته‌ای

دشمن از دوست ندانسته و نشناخته‌ای

تا شکاری ز کمند سر زلفت نجهد * ز ابروان و مژه‌ها تیر و کمان ساخته‌ای

ماه و خورشید و پری و آدمی در نظرت * همه هیچ‌اند، همه هیچ‌اند که سر بر همه افراخته‌ای

با همه جلوه طاووس و خرامیدن کبک * عیبت آنست که بی‌مهرتر از فاخته‌ای

بیم مات است در این بازی بیهوده مرا

چه کنم دست تو بردی که دغل باخته‌ای

دانلود تصنیف خیال

مشخصات آهنگ «ای اهل حرم»
دستگاه: چهارگاه
ای اهل حرم میر و علمدار نیامد علمدار نیامد علمدار نیامد سقای حسین سید و سالار نیامد سقای حسین سید و سالار نیامد علمدار نیامد علمدار نیامد

مشخصات آهنگ «شب مراد»

دستگاه: چهارگاه

امشب چه شبیست شب مراد است امشب، این خانه پر از شمع و چراغ است امشب

بادا بادا مبارک بادا ایشالا مبارک بادا

مشخصات آهنگ «واویلا لیلی»

دستگاه: چهارگاه

واویلا لیلی دوست دارم خیلی واویلا لیلی دوست دارم خیلی

تو لیلی من مجنون تو شادی من دل خون ز خیمه قلبت مکن منو بیرون
مبادا یک شب در هوسی باشی مبادا روزی مال کسی باشی
واویلا لیلی دوست دارم خیلی واویلا لیلی دوست دارم خیلی

مشخصات آهنگ «سفر کرده»

شاعر: رحیم معینی کرمانشاهی

آهنگساز: علی تجویدی

دستگاه: چهارگاه

کجا سفر رفتی که بی خبر رفتی، اشکم را چرا ندیدی، از من دل چرا بریدی

پا از من چرا کشیدی که پیش چشمم ره دگر رفتی
بیا به بالینم که جان مسکینم، تاب غم دگر ندارد، جز بر تو نظر ندارد

جان بی تو ثمر ندارد، مگر چه کردم که بی خبر رفتی
چه قصه‌ها که از وفا گفتی با من، تو بی محبتی کنون جان و یا من
تو چونان شرر به خدا خبر زِ خدا نداری، رود آتش از سر آن سرا که تو پا گذاری
سوز دلم را تو ندانی، آتش جانم ننشانی
با غمت درآمیزم، از بلا نپرهیزم، پیش از آن بَرم بنشین، که از میانه برخیزم
رو به تو کردم به خدا، خو به تو کردم که هم‌آواز تو باشم
دل به تو بستم به امیدت بنشستم که غزل ساز تو باشم
چه شود اگر نفسِ سحر خبری زِ تو آرد، به کسِ دگر نکنم نظر که دلم نگذارد
رفتی و صبر و قرار مرا بردی بردی، طاقت این دل زار مرا بردی بردی

دانلود تصنیف سفر کرده

مشخصات آهنگ «پیغام من»

شاعر: رحیم معینی کرمانشاهی

آهنگساز: علی تجویدی

دستگاه: چهارگاه

کو یاری تا به دیارم برساند، پیغامم را به نگارم برساند

کو غمخواری به کنارم بنشیند، دلدارم را به کنارم برساند

من هم، جدا شدم ز آشیانه، من هم، دلم شکسته‌ای زمانه
من هم، به ناله‌ها عاشقانه، در این، زمانه گشته‌ام فسانه
بی‌خبرم ز جای بی‌نشان تو، بر لب من رسیده جان به جان تو

هجر تو شد نصیب من در این میانه، نصیب من در این میانه
چه شود که از گل زرد، بشکسته دلی خبری
چه شود بر رخ من، ز کرم فکنی نظری
چو نسیم سحر ز برم بگذر، بگذر که مگر گلی از گِل من به دمت چو روم ز نظر

دانلود تصنیف پیغام من

مشخصات آهنگ «چلچله»
شاعر: مسعود هوشمند	آهنگساز: حسین واثقی	دستگاه: چهارگاه
باز بهار فرق گل‌ها رو شونه زد * چلچله باز توی هشتی لونه زد به یاد چشم‌های مهربون تو * گل اشکم رو مژه جوونه زد آخه من بی تو بهایی ندارم * غیر تو همدم و یاری ندارم نگرانم نگرانم بی تو * خسته از هر دو جهانم بی تو شده غم مونس جانم بی تو * غم کنون بسته زبانم بی تو