معرفی دستگاه راست پنجگاه
دستگاه راست پنجگاه یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است که به دلیل گستردگی و پیچیدگی، گاهی به آن “جامع ردیف” یا “مادر دستگاهها” (به معنای فراگیری) نیز گفته میشود. این دستگاه دارای حسی باوقار، حماسی، منطقی و ترکیبی از حالات مختلف است. فواصل این دستگاه با دستگاه ماهور و گام ماژور غربی یکسان است. راستپنجگاه به دلیل قابلیتهای بالای خود در مرکبخوانی (تغییر مایه به دستگاههای دیگر) و تغییر حالات، بسیار موردتوجه اساتید قرار دارد.
نکات مهم درباره راستپنجگاه:
پردهگردانیهای جامع: راست پنجگاه به دلیل ماهیت جامع خود، پردهگردانیهای بسیار زیادی به تمام دستگاهها و آوازهای دیگر (شور، ماهور، نوا، سهگاه، همایون، دشتی، افشاری، ابوعطا، بیات ترک و بیات اصفهان) دارد. به همین دلیل، نوازنده میتواند از گوشههای مختلف سایر دستگاهها در راستپنجگاه استفاده کند.
گستردگی: این دستگاه از نظر وسعت ملودی و تنوع احساسی، بسیار گسترده است و میتواند حالوهوای شاد، غمگین، حماسی، عرفانی و… را در خود جای دهد. راست پنجگاه، در واقع، یک دایرهالمعارف نغمات ایرانی است که تسلط بر آن، نشانهی مهارت بالای نوازنده و خواننده است.
الگوی صوتی (فواصل و دانگها) دستگاه راست پنجگاه
در شکل زیر، الگوی فواصل (پردهبندی) دستگاه راست پنجگاه در موسیقی ایرانی، نمایش داده شده است. این الگو، که ویژگی اصلی دستگاه راست پنجگاه است، شامل دو دانگ است و فواصل دقیق بین نتهای آن به این ترتیب است:
پرده (۱) – پرده (۱) – نیمپرده (۲/۱) – پرده (۱) – پرده (۱) – پرده (۱) – نیمپرده (۲/۱)
شکل: پردهبندی (الگوی فواصل) دستگاه راستپنجگاه.
اگر راست پنجگاه را در مایه “فا” اجرا کنیم، یعنی نت پایه (تونیک) آن “فا” باشد، نتهای اصلی تشکیلدهنده گام آن به شرح زیر خواهد بود:
دانگ اول: فا – سل – لا – سی بمل
دانگ دوم: دو – ر – می – فا
نکته: این ساختار همانند گام ماژور (Major Scale) در موسیقی غربی است. به همین دلیل، ماهور و راستپنجگاه از دستگاههای “شاد” و “وسیع” در موسیقی ایرانی محسوب میشوند.
گوشههای اصلی و مهم دستگاه راستپنجگاه
درآمد (نت شاهد: درجه اول گام راستپنجگاه)
درآمد بخش آغازین و معرفیکننده دستگاه راست پنجاه است. این بخش، حالوهوای اصلی و باوقار راست پنجگاه را که حسی از صلابت، گستردگی و گاهی پند و اندرز را القا میکند، نمایان میکند. درآمد راست پنجگاه معمولاً با تحریرهای شاد، روان و درعینحال سنگین و با تأمل آغاز میشود و شنونده را برای ورود به فضای وسیع و پرقدرت این دستگاه آماده میسازد.
پروانه (نت شاهد: درجه دوم گام راستپنجگاه)
گوشه پروانه در راستپنجگاه، فضایی لطیف، روان و گاهی با تحریرهای پرکشش و زیبا دارد. این گوشه میتواند حسی از جنبش و سیالیت را القا کند و بهنوعی به ظرافتهای ملودیک در راستپنجگاه میپردازد.
زنگوله و زنگ شتر: (نت شاهد: درجه دوم گام راستپنجگاه (با حالتی ریتمیک))
این دو گوشه، غالباً با هم و بهصورت پیوسته اجرا میشوند و هر دو حالتی ریتمیک و ضربی دارند. آنها بهنوعی تداعیکننده حرکت کاروانها و صدای زنگ شتران در مسیر هستند. این گوشهها با تکرار الگوهای ریتمیک و ملودیک مشخص، شور و حال خاصی به راستپنجگاه میبخشند و از گوشههای مهم در ردیف محسوب میشوند.
خسروانی (نت شاهد: درجه چهارم گام راستپنجگاه)
گوشه خسروانی در راستپنجگاه، فضایی باشکوه و حماسی دارد که میتواند تداعیکننده عظمت و وقار پادشاهان و دوران باستان باشد. این گوشه از نظر ملودیک، حالتی قوی و پرصلابت دارد و برای بیان شکوه و بزرگی در راست پنجاه به کار میرود.
نغمه (نت شاهد: درجه پنجم گام راستپنجگاه)
گوشه نغمه در راستپنجگاه، معمولاً حالتی روان، سیال و دلنشین دارد. نغمهها اغلب برای ایجاد تنوع در آواز و انتقال حسهای مختلف به کار میروند. در راستپنجگاه، نغمه میتواند فضایی لطیف و آرام را ایجاد کند.
روحافزا (نت شاهد: درجه ششم گام راستپنجگاه (اشاره به نوا))
روحافزا یکی از گوشههای مهم و زیبا در راست پنجاه است. این گوشه از نظر ملودیک حالتی نشاطآور و امیدبخش دارد و میتواند شور و حال خاصی به آواز ببخشد. روحافزا بهنوعی به فضای دستگاه نوا اشاره میکند و پردهگردانی به این دستگاه را ممکن میسازد.
پنجگاه (نت شاهد: درجه اول گام راستپنجگاه)
گوشه پنجگاه (که نباید با نام خود دستگاه راستپنجگاه اشتباه شود) در این دستگاه، معمولاً بر روی درجه پنجم گام تأکید دارد و میتواند به دستگاه نوا اشاره کند. این گوشه، خود بخشی از پیچیدگیهای ملودیک راست پنجاه است که به نقاط عمیقتری از پردهها میپردازد.
نیریز (نت شاهد: درجه پنجم گام راستپنجگاه (اشاره به نوا))
نیریز در راستپنجگاه، گوشهای است که از دستگاه نوا گرفته شده و فضایی معنوی و تأملی دارد. این گوشه میتواند اوج احساسات عرفانی یا حزن ملیح را بیان کند. نیریز در راست پنجاه بهنوعی پردهگردانی به نوا را ممکن میسازد.
بحر نور (نت شاهد: درجه اول گام راستپنجگاه (با حالتی ریتمیک و فرودی))
گوشه بحر نور در راستپنجگاه، معمولاً فضایی گسترده و پر از نور و روشنایی را تداعی میکند. این گوشه میتواند حس عظمت و گستردگی را القا کند و بهنوعی به دستگاه شور اشاره میکند. بحر نور برای اوجگیریهای باشکوه در راستپنجگاه به کار میرود.
قرچه (نت شاهد: درجه چهارم گام راستپنجگاه (اشاره به شور))
گوشه قرچه در راستپنجگاه، از گوشههایی است که دارای پیچیدگیها و گردشهای ملودیک خاص خود است. این گوشه میتواند فضایی فکری و پر معنی را ایجاد کند و گاهی به دستگاه شور پردهگردانی میکند.
نفیر (نت شاهد: درجه ششم گام راستپنجگاه)
گوشه نفیر در راستپنجگاه، از گوشههایی است که معمولاً حالتی اوجگیرنده و پرشور دارد. این گوشه میتواند حس فریاد، اعلان یا پیامی مهم را منتقل کند و با تحریرهای قوی و پر صلابت اجرا میشود.
ماوراءالنهر (نت شاهد: اوج گام راستپنجگاه)
ماوراءالنهر یکی از اوجهای باشکوه و گسترده در راستپنجگاه است. نت شاهد آن بر اوج گام راستپنجگاه قرار میگیرد و فضایی بسیار وسیع و پرقدرت را به نمایش میگذارد. این گوشه، اوج دستگاه راستپنجگاه بهحساب میآید.
معرفی کتاب شناخت دستگاههای موسیقی ایرانی به زبان ساده"
خرید کتاب شناخت دستگاه های موسیقی ایرانی به زبان ساده
۵۳۵,۰۰۰ تومان
۵۹۰,۰۰۰ تومان
تصنیفهای معروف در دستگاه راست پنج گاه
در این بخش، مجموعهای از تصنیفهای برجسته و محبوب که در دستگاه راست پنجگاه اجرا شدهاند، گردآوری شده است. با گوش سپردن دقیق به این آثار و مقایسه آنها با یکدیگر، میتوانید با فضا و ماهیت دستگاه راست پنجگاه آشنا شوید. همچنین، با تمرین و تکرار مداوم این آثار، در مدت کوتاهی قادر خواهید بود تصنیفهای دیگری که در این دستگاه اجرا شده است را تشخیص دهید.
مشخصات آهنگ «فریاد» | ||
شاعر: فریدون مشیری | آهنگساز: حسین علیزاده | دستگاه: راستپنجگاه |
مشت میکوبم بر در پنجه میسایم بر پنجرهها من دچار خفقانم خفقان | ||
دانلود تصنیف فریاد
مشخصات آهنگ «کار عمل» | ||
شاعر: حافظ | آهنگساز: محمد رضا لطفی | دستگاه: راستپنجگاه |
در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد * عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد عقل می خواست کز آن شعله چراغ افروزد * برق غیرت بدرخشید و جهان برهم زد | ||
دانلود تصنیف کار عمل
مشخصات آهنگ «خانهام آتش گرفته» | ||
شاعر: اخوان ثالث | آهنگساز: حسین علیزاده | دستگاه: راستپنجگاه |
خانهام آتش گرفتست، آتشی جانسوز هر طرف میسوزد این آتش؛ پردهها و فرشها را تارشان با پود من به هر سو میدوم گریان؛ در لهیب آتش پر دود وز میان خندههایم تلخ و خروش گریهام ناشاد از درون خستهی سوزان؛ میکنم فریاد ای فریاد خانهام آتش گرفتست؛ آتشی بیرحم همچنان میسوزد این آتش؛ نقشهایی را که من بستم به خون دل بر سر و چشم در و دیوار، در شب رسوای بی ساحل وای بر من! وای بر من! سوزد و سوزد، غنچههایی را که پروردم به دشواری در دهانِ گود گلدانها، روزهای سختِ بیماری از فراز بامهایشان شاد؛ دشمنانم! موزیانه خندههای فتحشان بر لب بر من آتش به جان ناظر؛ در پناه این مشبک شب من به هر سو میدوم گریان؛ از این بیداد میکنم فریاد ای فریاد وای بر من همچنان میسوزد این آتش آنچه دارم؛ یادگار و دفتر و دیوان… وانچه دارد منظر و ایوان… من به دستان پر از تاول؛ این طرف را میکنم خاموش وز لهیب آن روم از هوش زان دگر سو شعله برخیزد به گردش دود تا سحرگاهان که میداند؛ که بود من شود نابود… خفتهاند این مهربان همسایگانم، شاد در بستر صبح از من مانده بر جا، مشت خاکستر وای آیا هیچ سر برمیکنند از خواب؛ مهربان همسایگانم از پی امداد سوزدم این آتش بیدادگر بنیاد؛ میکنم فریاد | ||
